KOTYORA’NIN UNUTULAN EZGİLERİ: MÜBADELE ÖNCESİ ORDU’NUN (ΟΡΝΤΟΎ) MÜZİK HAFIZASI

Güven BAYAR

KOTYORA’NIN UNUTULAN EZGİLERİ: MÜBADELE ÖNCESİ ORDU’NUN (ΟΡΝΤΟΎ) MÜZİK HAFIZASI

Kotyora'nın halk müziği, Pontus'un diğer bölgelerindeki müzik geleneğinden önemli ölçüde farklı değildi. En belirgin geleneksel müzik türünü halk şarkıları oluşturuyordu. Bunların çoğu yalnızca Kotyora'ya özgü değildi; Pontus'un farklı yerleşimlerinde de söyleniyordu.

Şarkılar melodileri, konuları ve içerikleri bakımından çeşitlilik gösteriyordu. Bazıları kendine özgü melodisi bulunan tamamlanmış eserlerken bazıları farklı ezgilere uyarlanabilen iki dizelik manzum parçalardı. Düğünlerde, eğlencelerde, panayırlarda ve bayram kutlamalarında halk müziğine önemli yer veriliyordu.

Ksenofon Akoglou'nun 1939 tarihli Laografika Kotyoron (Kotyora Halkbilimi) adlı çalışmasında, 18. yüzyılda Doğu Pontus'tan Kotyora'ya gelen Rumların beraberlerinde getirdikleri ezgilerden de söz edilmektedir. Bu dönemde, özellikle iki dizelik manzum parçalar içeren ezgiler için «Krometka Tragoudia» (Kromni türküleri) ifadesi kullanılmaya başlanmıştır.

19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında yeni şarkılar

Kotyora'da geleneksel halk müziğinin yanı sıra kentli toplumun gelişimiyle ortaya çıkan yeni müzik eserleri de vardı. Bu eserlerin çoğunun bestecisi bilinmemektedir. Ancak bazı şarkıların besteci ve söz yazarları bellidir. Bu yeni eserlerin dikkat çekici özelliği, melodilerinde Bizans kilise müziğinin belirgin etkilerinin görülmesidir. 19. yüzyılın sonlarına doğru Kotyora'ya gelen önemli kilise ilahicileri (psaltis), müzikal birikimleri ve kişilikleriyle kentin müzik kültürünü etkilemiş, yeni bir müzik geleneğinin oluşmasına katkıda bulunmuştur. Kotyora'nın müzik hayatında kentli toplumun gelişimi de belirleyici olmuştur. Özellikle Çambaşı ve çevresindeki yazlık yerleşimlerde düzenlenen dinî bayramlar, panayırlar ve toplu eğlenceler yeni şarkıların ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır.

Bunların en tanınmış örneklerinden biri bugün de Pontus müziğinin önemli eserleri arasında yer alan «Ekaen kai to Tsampasin» (Çambaşı Yandı) adlı şarkıdır. Bestecisi bilinmemekle birlikte, 1913 yılında Çambaşı ve çevresindeki köylerde meydana gelen büyük yangının ardından ortaya çıktığı düşünülmektedir. Kotyora'da yalnızca geleneksel Pontus şarkıları değil, başka bölgelerden gelen eserler de söyleniyordu. Millî ve tarihî içerikli Yunan halk şarkılarının yanı sıra özellikle 1908 sonrasında Kleftika adı verilen Yunan halk türkülerinin de yaygınlaştığı görülmektedir. «Souliotisses», «Tou Kitsou i mana», «Geros Dimos» ve «Ton Kolokotronaion» bunlar arasındadır.

Kotyora'da kullanılan müzik aletleri

Pontus halk müziğinde telli, üflemeli ve vurmalı çalgılar bir arada kullanılıyordu. Geleneksel müzikle en fazla özdeşleşen enstrümanlar kemençe, gaval, tulum, zurna, davul ve kemane idi.

Ancak 20. yüzyılın başlarında Kotyora'da kentli sınıfın yükselişi ve ekonomik gelişmeyle birlikte müzik hayatına yeni enstrümanlar da girdi. Piyano, klarnet, keman, trompet, tef, mızıka, mandolin ve gitar bunlar arasındaydı. Bu yeni çalgılar, yalnızca Pontus müziğinin değil, daha geniş bir müzik repertuvarının icra edilmesine imkân sağladı. Yunan, Türk, Ermeni ve Avrupa müziklerinden eserler de bu orkestraların repertuvarında yer aldı. Buna rağmen kemençe, Kotyora'da halkın en sevdiği ve en yaygın kullanılan çalgı olmayı sürdürdü.

Kemençe (κεμεντζές)

Pontus müzik geleneğinin en karakteristik enstrümanı olan kemençe, Pontus kültüründe daha çok Ποντιακή λύρα (Pontiaki lira - Pontus lirası) adıyla da bilinir ve anılır. Yayla çalınan, üç telli bir çalgı.

Kemençenin en yaygın akort düzenlerinden biri La-Mi-Si idi. Bunun yanı sıra La-La-Mi ve La-Mi-Mi gibi farklı akort düzenleri de kullanılıyordu.
Üç telin geleneksel adları şöyley:

Kapan: Bas tel.
Orta: Orta tel.
Zil: İnce ve tiz tel.

Kemençe çoğunlukla iki sesli bir icra tekniğiyle çalınıyordu. Bir tel melodiyi taşırken diğer tel eşlik ediyor, böylece paralel dörtlü ve beşlilerden oluşan kendine özgü bir ses yapısı ortaya çıkıyordu. Şarkının da bu icraya katılmasıyla çok sesli bir müzikal yapı oluşuyordu.

Kotyora'daki en önemli kemençe ustaları şunlardı:

İlyas Tamalalos, Savvas Tsarouhtzis (Fenék's),
Kostis Askitas (Kofon), Dimitris Askitas ve İraklis Pileidis.

İraklis Pileidis, bu isimler arasında özellikle öne çıkmaktadır. 1900'lü yılların ilk yıllarında Sürmene'den Kotyora'ya göç etmiş, nüfus mübadelesine kadar bölgenin en önemli kemençe icracılarından biri olarak kabul edilmiştir. Onu diğer müzisyenlerden ayıran özellik yalnızca geleneksel ezgileri yorumlaması değildi. Halk tarafından sevilen ve yaygınlaşan yeni şarkılar da besteliyordu. Bu nedenle İraklis Pileidis, Kotyora'nın müzik tarihinde hem icracı hem de besteci kimliğiyle önemli bir yere sahiptir.

Kaval (Χειλιαύλιν)

Kaval, genellikle bambu ağacından yapılan üflemeli bir çalgıydı. Çobanlık kültürüyle özdeşleşmişti. Diğer adı «Cheiliaulin» olan enstrümanın adı, dudaklarla çalınan flüt anlamına gelmektedir.

Tulum (Αγγείον – Τουλούμ’)

Tulum, koyun derisinden yapılan eski bir gayda türüydü. Hayvanın işlenmiş derisi hava haznesi olarak kullanılıyor, üzerine yerleştirilen ağızlık ve çift kamışlı borular aracılığıyla ses elde ediliyordu. Tulumun başlıca parçaları şunlardı:

Post: Deriden yapılan hava haznesi.
Fiseron: Üfleme ağızlığı.
Angoxylon: İki kamış boruyu taşıyan bölüm.
Tsibonya: Sesi oluşturan kamış dilleri.
Varelakı: Boruların deri haznesine bağlanmasını sağlayan parça.

Zurna

Pontus'un hemen her bölgesinde kullanılan zurna, özellikle açık hava eğlencelerinde, düğünlerde ve panayırlarda tercih ediliyordu. Güçlü ve keskin sesi nedeniyle çoğunlukla davulla birlikte çalınıyordu. Bazı durumlarda iki zurnacı karşılıklı icra yapıyordu.

Davul (τύμπανο)

Zurnaya eşlik eden temel vurmalı çalgıydı. İki farklı tokmakla çalınıyordu:

Kopal (Kopál): Güçlü vuruşları yapıyordu.

Vitsa: Zayıf vuruşları ve ritmik geçişleri oluşturuyordu.

Davul, iki tarafı deriyle kaplanmış ahşap bir silindirden oluşuyor, omuza asılarak ayakta çalınıyordu.

Kemane

Pontus kemençesine benzeyen yaylı bir çalgıydı. «Kemani» adıyla da biliniyordu. Özellikle Kapadokya Rumları arasında ve 1870 dolaylarında Kotyora'dan Ata Pazarı'na (Adapazarı) göç eden Pontus Rumları arasında kullanılıyordu. Kemane, beş ana ve üç rezonans teline sahipti. Bunun yanı sıra sekiz ana ve beş rezonans telli farklı bir çeşidi de bulunuyordu.

Diğer çalgılar

Kotyora'nın müzik hayatına zamanla Piyano klarnet, keman, gitar, mandolin, mızıka ve trompet gibi enstrümanlar da katıldı. Bu çalgılar çoğunlukla yeni müzik ihtiyaçlarını karşılamak ve daha geniş bir repertuvarı icra etmek amacıyla kullanılıyordu. Dolayısıyla repertuvarları yalnızca Pontus müziğiyle sınırlı değildi; Yunan, Türk, Ermeni ve Avrupa müziklerinden eserler de seslendiriliyordu. Ksenofon Akoglou'nun aktardığına göre Rusya'ya çalışmaya giden gençlerin bir kısmı orada mızıka çalmayı öğreniyordu.

1909 yılında «Anagennisis» (Yeniden Doğuş) Derneği tarafından bir bando kurma girişiminde bulunulmuş, ancak gerekli maddi kaynak sağlanamadığı için bu fikir hayata geçirilememişti. Kotyora'nın halk müziği icracıları ve çalgı ustaları Kotyora icralarıyla ün kazanmış çok sayıda halk müzisyeni bulunuyordu. Özellikle kemençe ustaları, yerel müzik geleneğinin en önemli temsilcileriydi.

Kemençe ustaları

Dönemin en tanınmış kemençe icracıları şunlardı:
İlyas Tamalalos, Savvas Tsarouhtzis – «Fenék'» lakabıyla tanınıyordu. Kostis Askitas – «Kofon» lakabıyla tanınıyordu. Dimitris Askitas – Kemençenin yanı sıra keman da çalıyordu.
İraklis Pileidis – Sürmene'den Kotyora'ya göç etmiş önemli bir kemençe ustası ve besteciydi.

Bu isimler arasında İraklis Pileidis'in ayrı bir yeri vardı. Geleneksel Pontus ezgilerini icra etmesinin yanı sıra yeni şarkılar bestelemiş, bu eserleri halk arasında sevilerek dinlenmiştir.

Zurna ustası

Tzouvelek's (Τζουβελέκ'ς) Kotyora'nın tanınmış halk müzisyenlerinden biri de bu lakapla bilinen zurna ustasıydı. Zurna çalmasının yanı sıra Bizans kilise müziği konusunda temel bilgi sahibiydi. O döneme ilişkin anlatılan ilginç bir anekdotta, arkadaşlarının bir toplantı sırasında kendisine meydan okuyarak ünlü Bizans bestecisi Theodoros Fokaeos'un bir Heruvim ilahisini zurnayla çalmasını istedikleri aktarılır.
Bu anekdot, halk müziği ile kilise musikisi arasındaki ilişkinin Kotyora'da ne kadar iç içe geçtiğini göstermesi bakımından dikkat çekicidir.

Keman ustaları

Yüzyılın başlarında yeni çalgıların yaygınlaşmasıyla birlikte Kotyora'da keman icracıları da öne çıkmıştır. Bunların başında Stylianos Th. Grigoriadis gelmektedir. Grigoriadis, kemanıyla geniş bir Yunan ve Türk halk müziği repertuvarını icra ediyordu.
Dönemin diğer önemli keman icracıları ise şunlardı:

Daniel Theod. Grigoriadis
Panagiotis I. Sampsonidis
Kyriakos Psomiadis
Mandolin ustası Tasos Theod. Grigoriadis, Kotyora'nın kaynaklarda adı geçen önemli mandolin icracılarından biriydi.

Kotyora'nın tanınmış şarkıcıları

Kotyora'nın müzik hayatında şarkıcılar da önemli bir yere sahipti. Düğünlerde, panayırlarda, toplumsal etkinliklerde ve eğlencelerde neredeyse her zaman sahne alan en tanınmış isimleri Papavramidis kardeşlerdi:
Manolis Papavramidis
Hacı-Savvas Papavramidis
Giorgakis Papavramidis
Aleksandros Papavramidis

Bunların yanı sıra dönemin tanınmış şarkıcıları arasında şu isimler de bulunuyordu:
Grigoris S. Grigoriadis – «Teli-Gorgorts» lakabıyla tanınıyordu. Panagiotis Karvounidis-Kiomirtsis tanınıyordu. Bu şarkıcılar yalnızca Pontus Rumlarının geleneksel halk şarkılarını değil, pek çok Yunanca ve Türkçe eseri de seslendiriyorlardı. Anlatılanlara göre halkın özellikle sevdiği müzikler arasında Kleftika adı verilen Yunan halk türküleri de vardı. Bu türküler eğlencelerde çalındığında insanlar coşkuyla dansa katılır, eğlencenin heyecanı doruğa ulaşırdı.

Kotyora'da kilise müziği ve önemli ilahiciler

Kotyora'nın müzik geleneğinde Bizans kilise müziği çok önemli bir yere sahipti. Pontus Rumlarının dinî yaşamında müzik, yalnızca kilise ayinleriyle sınırlı değildi. Düğünlerde, vaftizlerde, isim günü kutlamalarında ve çeşitli toplumsal eğlencelerde de ilahiciler davet edilerek ilahiler seslendiriliyordu.Daha da dikkat çekici olan, ilahicilerin bulunmadığı durumlarda halkın kendisinin de kilise ilahilerini ve troparionları söylemesiydi.

Kotyora'nın önemli kilise ilahicileri arasında şu isimler kaydedilmiştir:

Georgios Alexandridis
Charalambos Kanetis
Symeon Grigoriadis
Panagiotis Papadopoulos – «Panon ti Tsapouhtzi» lakabıyla tanınıyordu.
Stavros Cholopoulos
Iordanis Sagmatopoulos
Kyriakos Karnemidis

Georgios Koureus: Kotyora'nın önemli kilise musikisi ustası Kotyora'nın kilise musikisi tarihinde en önemli isimlerden biri Georgios Koureus idi. İstanbul Bizans Musikisi Okulu'nu başarıyla tamamlayan Koureus, Rusya'dan Kotyora'ya göç ederek Ypapanti (İsa'nın Mabede Takdimi) Metropolitlik Kilisesi'nin baş ilahicisi (Protopsaltis) görevini üstlenmiştir.

Koureus'u önemli kılan özelliklerden biri, müzik çalışmalarının yalnızca kilise musikisiyle sınırlı olmamasıdır. Kendi müzik koleksiyonlarında şu türlere ait çok sayıda eser bulunuyordu:

Bizans kilise müziği eserleri,
Pontus halk şarkıları,
Yunanca halk şarkıları,
Türkçe halk şarkıları.

Koureus'un koleksiyonunda yer alan pek çok eser daha sonra Ksenofon Akoglou'nun müzik koleksiyonlarına da girmiştir. Dolayısıyla Georgios Koureus, Kotyora'nın kilise musikisiyle halk müziği arasındaki kültürel geçişi belgeleyen en önemli isimlerden biridir.

Kotyora'nın müzik tarihine ilişkin genel değerlendirme

Yannis K. Mihailidis'in araştırması, mübadele öncesi Kotyora'nın müzik hayatına ilişkin önemli bilgiler sunmaktadır. Çalışmadan çıkarılabilecek başlıca sonuçlar şunlardır:

Kotyora'nın müzik kültürü yalnızca kemençeden ibaret değildi. Kemençe, tulum, gaval, zurna, davul ve kemane gibi geleneksel çalgıların yanında keman, klarnet, mandolin, gitar, mızıka ve trompet de kullanılıyordu. Kentin müzik hayatı çok kültürlü bir yapıya sahipti. Pontus Rumlarının geleneksel ezgilerinin yanı sıra Yunanca, Türkçe, Ermenice ve Avrupa müziğinden eserler de icra ediliyordu.
Kentleşme müzik kültürünü değiştirmişti. 20. yüzyılın başlarında gelişen kentli toplum, yeni çalgıların ve farklı müzik repertuvarlarının yaygınlaşmasını sağlamıştı.

İraklis Pileidis, Kotyora müzik tarihinin önemli isimlerinden biriydi. Sürmene'den Ordu'ya göç etmiş, hem kemençe icracısı hem de besteci olarak tanınmıştı. Georgios Koureus'un müzik koleksiyonu ayrı bir önem taşıyordu. Bizans kilise musikisi ile Pontus, Yunanca ve Türkçe halk şarkılarını aynı koleksiyonda bir araya getirmişti.

Bu eserlerin bir kısmı Ksenofon Akoglou'nun koleksiyonlarına da aktarılmıştı. Halk müziği ile kilise müziği birbirinden kopuk değildi. İlahicilerin toplumsal eğlencelere katılması, kilise ilahilerinin halk arasında da söylenmesi ve zurna ustası «Tzouvelek's» hakkında anlatılan anekdot, bu ilişkinin somut örnekleridir.

https://t24.com.tr/yazarlar/guven-bayar/kotyoranin-unutulan-ezgileri-mubadele-oncesi-ordunun-muzik-hafizasi,60017?rnd=1795294899000558

İlk yorum yazan siz olun
UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış,
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.