MUSTAFA (1)
Dik ve yüksek dağların kuytusunda olduğundan, yaz, kış gün ışınlarından çok az nasiplenen bir kasabaydı. Kenarından akan coşkun deresi hele ki kış aylarında insanın iliklerine kadar işleyen bir ayaz üflerdi sokaklarına. Hayat, sabah ezanıyla beraber fırınlarında ve lokantalarında başlar; öğlen namazından sonra, sabah kasabaya gelen köylülerin köylerine geri dönmesiyle iyice tenhalaşır, akşam ezanı ile tamamen son bulur, tüm kasaba bir bekçiye emanet olurdu. Bir yanından geçen Solaklı deresinin çağıltısı kalırdı sokaklarında, bir de odun ateşiyle yanan sobalardan çıkan dumanların kokusu.
Çevre köylerin hiçbirinde ortaokul ve lise olmadığından ilkokulu köyünde bitirip okumaya devam etmek isteyen her çocuğun ilk gurbet durağıydı burası.
Kasabaya bağlı köyler henüz parayla yeni yeni tanışıyordu. O güne kadar köylerinde sadece, o da tek tük olan Kurtuluş Savaşı gazilerinin eline para geçiyordu. Bir de ürettikleri hayvansal ve tarımsal ürünleri boğazlarından kısıp kasaba pazarında satanların eline ne kadar geçiyorsa. Ki onu da haftada bir indikleri bu pazar yerinde satacaklarını sattıktan sonra ev ihtiyaçları olan, çay, şeker, tuz, gazyağı gibi temel ihtiyaçlara harcarlardı hemen oracıkta. Ürünlerini satarken fiyatlarını alıcılar belirler, “2,5 lira veriyorum, veriyor musun?” derler; kendi ihtiyaçlarını alırken de satıcılara “kaça veruyusun” diye sorarlardı. Bin bir emekle ürettikleri ürünlerinin fiyatını belirleme hakları yoktu. Dinlerinde ticaretin sünnet olduğu yani bir nevi sevap olduğu söylense de konu para olunca söz sahibi olan hep para sahipleri oluyordu. Bu alışveriş düzeni yüz yıllardır hep böyle gelmiş ve böyle gitmekteydi paranın icat olduğu tüm coğrafyalarda. Bundan dolayı sözün özü hiçbir zaman ne evlerinde para olurdu ne de ceplerinde bu köylülerin.
Cami imamlarını bile kendi aralarından seçtikleri hafızlık eğitimi almış birine yaptırırlar, emeğinin karşılığını dönüşümlü olarak imamın evine yemek götürerek öderlerdi. Onlar için cebine aylık olarak düzenli para giren kişiler, bir gazilerdi, bir de köylerine cumhuriyetle beraber gelen öğretmenler. Öğretmenlik onlar için bilmedikleri her şeyi bilen, kendilerini dünyada ne olup bittiğinden haberdar eden, erişilmesi en son mertebe olan bir nevi kutsal bir meslekti.
Dik dağlar nedeniyle tarıma uygun arazilerin az oluşu, hayvancılığın ise çileli oluşu, bir iki kuşak sonra arazilerinin mirasçılar arasında bölününce kendi boğazlarını dahi doyurmaya yetmeyecek oluşu, köylüleri öğretmen olmaya, bunun içinde tahsil yapmaya zorladı. Çünkü başka mesleklerden haberleri dahi yoktu.
Bu yokluk şartlarında köylüler var olabilmek için birbirleriyle dayanışmak zorundaydı. Bu yüzden ilk olarak akraba bağları, sonra mahalleli ve köylülük bağları çok güçlüydü. İşini bitiremeyene ırgat toplanır işi bitirilir, işin bitirilmesi şerefine hep beraber yemek yenilir, horonlar oynanırdı. Evinden uzak bir yere çalışmaya giden bir kadının bebeği mahallede duran başka bir anne tarafından emzirilirdi. Bu yüzden hemen herkesin bir süt kardeşi olurdu. Yöresel ve dini özel günlerde herkes bir arada olurdu. Bunun dışında hayat kas gücüyle sürdürülebilen meşakkatli bir süreçti. Bu yüzden kaslarının yoğun çalışmadığı, alınlarından terlerin dökülmediği her an bir şölendi onlar için.
Gelecek günlerin neyi getireceği belirsizdi. Bu yüzden tek kurtuluş yolu okumak ve öğretmen olmaktı, özellikle de arazileri az olanlar için. Bu yola girene, değil kendisinin ve ailesinin, tüm köyün bile kurtarıcısı gibi bakılırdı. El üstünde tutulur, derin saygı duyulurdu tahsil görenlere. Okuldan fırsat bulup köylerine döndüklerinde komşular baklava tepsileri ellerinde evlerinin kapılarına dayanırdı. Kızını köylerinde vermeye değer kimseyi bulamayan arazisi büyük, kendini ağa sayan burnu havalılar bile öğretmen adaylarına kız vermek için yanar tutuşurdu. Aynı şekilde köyün kızları da köy işlerinden kurtarıp, bir okul lojmanında oturup, sadece çocuğuna bakıp, yemek yapıp, okuldan dönecek kocasını beklemekle geçirecekleri bir hayatın hayallerini kurarlardı.
Kasabada okuyabilmenin yolu, ya kasabada terk edilmiş, artık kullanılmayan bir evin bir odasının kirasını ödeyecek maddi güce sahip olmayı ya da kasabada ya da kasabaya yakın köylerde bir akrabası olmayı gerektiriyordu.
Bereket ki Mustafa’nın kasabaya yakın bir yerde oturan bir halası vardı. Kasabaya yakın köylerdeki evlerin hepsi sanki bir öğrenci yurdu gibiydi bu yıllarda.
Eylül ayının sonlarına doğruydu. Ceviz, kokulu kara üzüm ve incir zamanıydı. Ağustos ayının aşırı nemli ve sisli havaları geride kalmış, insanın tenini sıcak bir el gibi okşayan güneşli bir havaydı. Annesi Mustafa’nın yüklerini hazır etmişti. Evin dış kapı eşiğindeki “hayat” denilen ahşap balkonda önce çamaşırlarının dolu olduğu çuvalı sırtına verdi. Sonra bir eline büyükçe bir tereyağı kabı, diğer eline de altında cevizlerin, üstünde de incir ve kokulu kara üzümlerin olduğu el sepetini verdi. Yola koyarken:
-Bak uşağum, okuyup adam olacaksun, başka da hiçbir çaren yok, habu bizim tarla ile fundukluk ne sana ne kardaşlaruna yeter. Bak göreyim seni…Bu sözumi hiç unutma. Aklım sende kalmasun. Halanı boğaltma(bunaltma), işlerine yardım et, sabah erken kalk odunlarını harmandan eve taşı, sobayi yak, saygıda hiçbir kusur etma ona, ben her Salı gelip seni ziyaret edeceğum, tatil olmadan sakın habu kadar yolu vurup çıkıp buralara gelma… Üç ay sonra karne tatili var, o zaman gelursun. Hafta sonları derslerune çalış halanda.
Annesi bunları derken Mustafa’nın gözleri annesiyle çoktan vedalaşmıştı. Ağır yüklerinin altında sadece yere bakıyor, annesiyle göz göze gelmekten kaçınıyordu.
-Tamam ana, sen da beni hiç düşünma, benim için üzülma, sakın gariplenma (özleme) beni buralarda, bak bende durup seni düşünmeyeyim. Aksine sevin, okuyup adam olacağım günleri düşün sadece.
-Bak baban Kalandar'da (Ocak ayında) gurbetten gelecek, tam karne zamanina denk geluyu, iyi karne geturursen ne kadar sevinir düşünebiliyor musun, sana yeni iskarpinler, pantollar, mintanlar alır, belki şimden almıştır bile. Mektup yazdurdum ona, ihtiyaçlarımızı tek tek saydım, bakalım nasıl gelecek? Bakarsın hepsini alır yüklenur gelur, bakarsın taşımağa üşenur, gelince Çaykara’ya hatta Trabezana (Trabzon) gider biz seçer aluruk hepsini.
Mustafa sırtındaki ve ellerindeki yüklerden daha ağır yükler edindiğinin farkında olarak ilk kez ayrıldı anasının yanından ve yola koyuldu.
Sekiz kilometrelik bir yolu vardı. Öğlenle ikindi arası bir vakitti. Yolu ormanların içinden geçen uzun bir patikaydı. Dağların arasından inen sekiz ırmağı geçerek varacaktı halasının evine. Bir yanda o güne kadar yaşadığı evini, mahallesini, arkadaşlarını, hayvanlarını, tahta arabasını…, o güne kadar ki bütün dünyasını geri de bırakmanın hüznü, diğer yanda gelecek günlerin bilinmezliğinin endişesi, soru işaretleri, hayalleri ve eve ilk dönüş günü… Okumayı başarırsa askerliğini astsubay rütbesiyle yapacaktı, köylü erlerin komutanı değil abisi olacaktı… Öğretmen olunca bilmediği diyarlara gidecek, farklı kültürleri tanıyacak, köy çocuklarının gözlerini açacaktı. Fırsat buldukça köyüne dönecek anasının işlerine yardım yapacaktı… Bir de örf, adet bilir, insan sever, iyi bir eş bulursa anasını iyice rahatlatacaktı. Kim bilir belki de tüm kadınları mahkum edildikleri bu ağır şartlardan kurtarmaya ant içmiş çocuklar yetiştirecek, ezilen tüm kadınların yüzünü güldürecekti.
Tüm mahallelilerin güle oynaya çamaşırlarını yıkadığı ilk ırmağı geçti önce. Çamaşır yıkayan kimse yoktu ırmakta. Irmağı yalnız ve terk edilmiş gibi hissetti, hüzünlendi. Ne eğlenceli vakitler geçirirlerdi bu ırmakta oysa. Belki de ırmağa benzettiği kendi ruh haliydi. Bir an da ırmakla özdeşleşmişti. Çakıyla gövdesine adını yazdığı kayın ağacının yanından geçerken “Ben gitsem de adım buralarda” diye geçirdi içinden. Dönüp geride kalan evlerine baktı, sonra birden ya annemde bana bakar ve eve baktığımı görüp “gözü arkada kaldı” diye düşünüp üzülürse diye hemen yüzünü önüne döndü.
Dün akşamdan yağan yağmurun toprakta bıraktığı ıslak yumuşaklığı, gün boyu dalların arasından vuran güneş henüz kurutamamıştı. Yolun kenarlarını güzün ilk düşen sarı yaprakları süslemeye başlamıştı.
Mahallenin bir büyüğü aşağıdan yukarı elinde çubukları yün çorap öre öre ona doğru geliyordu.
-Ola Mustafa nere koptun gideyusun kindi mehli (ikindi vakti)?
-Çaykara’ya, okumağa
-Ola göreyim sana uşağum, oku da adam ol. Göreyisun halumuzi. Nerde kalacasun?
-Halamda
-Eyi kabul etti seni?
-Halamdur ha, neyi kabul etmeyecek ki?
-Anani (anneni) pek sevmez halan, e git bakalum ne olur?
Uzaktan yakından akrabalığı olmayan bir insanın, aile içi bir konuyu böyle ulu orta yüzüne vurması bir sıkıntı düşürdü içine. Görümce ile gelin arasındaki ilişkiden sana ne be adam, üstelik her evde olan biten şeyler bunlar, yaşından başından hiç utanmıyor musun, diye geçirdi içinden…
(Uzun bir hikaye devam edecek….)
MUSTAFA -2-
Köylerinde cumhuriyet öncesinden beri süre gelen ve bir türlü anlaşamayan iki grup vardı. Köye daha önce yerleşenlerle (Ğorodes grubu), köye daha sonra gelip yerleşenler (Ksenos grubu) arasında. Ğorodesliler kendileri de Rumca konuşsa da Ksenoslulara Rum veya Ermeni gözüyle bakardı. Çok partili dönemden sonra da Ğorodesliler Demokrat Partili, Ksenoslular Halk Partili olup bu ayrışmayı sürdürmüşlerdi. Yani eski husumetler bu sefer de siyasi bir şekle büründürülüp sürdürülür olmuştu ama tüm bu kamplaşmalar ne olursa olsun ortak hareket etmelerini, yardımlaşmalarını engellemiyordu. Sadece iki kişi arasında bir sorun çıkarsa ve bu iki kişi farklı gruplardansalar, anında taraflarını seçiyorlar, ortalık bir an kızışıp alevleniyor ama kısa süre sonra da saman alevi gibi sönüp unutuluyordu.
Aynı camide namaz kılarlar, hep beraber oruç tutarlar, hacca giderler, aynı kurbanda hisse sahibi olurlar, çocukları beraber hafızlık yaparlardı ama yine de Ğorodesliler Ksenosluların inançlarından şüphe eder onları biraz “geniş mezhepli” bulurlardı.
Okul ve tahsil işlerine Ğorodesliler mesafeli durur, Ksenoslular ise aksine önemserlerdi. Köyün ilk öğretmenleri de bu yüzden hep Ksenoslulardan çıkmıştı. Köy yukarıdan aşağı sınırı 15 km olan bir köydü. Köyün kasabaya yakın olan yerinde bir ilkokulu (Aşağı okul) vardı. Mustafa ilkokulu geçen yıl evlerine uzak olan bu okulda bitirmişti. O yıl köyün yukarı kısımlarında yaşayan çocukların okula ulaşımlarının zor olmasından dolayı köyün yukarı kısmına da bir okul açılmaya karar verildi. Ne var ki yukarı kısmın büyük çoğunluğu Ğorodesliydi ve çocuklarını, özellikle de kız çocuklarını kesinlikle okula vermek istemiyorlardı. Bu yeni okula atanan müdür de bu köylüydü ama köyün aşağı kısmından ve Ksenoslu biriydi.
Yukarı köylülerin çoğunluğunun kızlarını okula göndermeyeceklerini bildiğinden yukarı köyün sevilen, sayılan, sözü dinlenen bir imamı olan Hüseyin Efendiyle önce konuştu. Sonra onu da yanına alıp, köylüleri bir akşam bir evde topladı.
Hüseyin Efendi toplantıya gelenlerle görüşüp hal hatır sorduktan sonra konuyu uzatmadan okul bahsine girdi. Kızlarını okula veremeyeceklerini söyleyenler olunca;
-Okur yazar olmanun kime ne zararı var? Ne mektup yazabilirsiniz ne de okuyabilirsiniz. Gurbete giden köylülerimiz orada birini bulup ona bir mektup yazdırıp size gönderecek de bir ay sonra o mektup size gelecek de siz de mektubu size okuyacak birini arayıp bulacaksunuz da mektubi okutacaksunuz. Eder sana bir buçuk iki ay, kim sağ kim selamet Allah bilur? Çocuklarınız mektuplarınızı size okusa ne olur? Köti mi olur? Hem neden başkaları bilsun sizin gizlinizi, saklınızı? Hadi eliniz kalem tutsa, Osmanlıca okur yazarlığınız olsa tamam diyeceğum, eski yazıdan yazmaya devam edun ama o da siz de yok. Konuyu uzatmaya hiç gerek yok! Müdür Bey çıkar defteri başla kayıtları almaya, benim kız Hayriye’yi yaz ilk sıraya.
Odadakiler şok oldu. “Ama Huseyin efendi, kızlar ile erkişiler bir yerde, olacak iş midur bu?”, “ Üstelik Hüseyin efendinunu kızi!”,“Kız deduğun koca evine gider, çecuk doğurur, onları büyütür, evlendurur, torunlarını sever, sonunda da rahmeti rahmana erer, okusa ne olur, okumasa ne olur?”…, “Huseyin Efendi eski köye yeni adet geturmeyun Allah rizasi içun, sen da mi uydun bu din düşmanlarina?”….
Bir dediğini iki etmedikleri Hüseyin efendiye ilk kez cevap veriyorlardı, üstelik seslerini yükselterek. Bu duruma alışık olmayan Hüseyin Efendi hiddetlendi:
-Ola Ahmet, kızların elinden tutup horon ederken eyiydi, dinumuze göre bekar kızın elini tutmak caiz midur? Bakalım horon ederken ezduğun o yaylanın çimenleri hakkını helal edecek mi sana? Horon oynarken normal de bir sınıfta ayrı sıralarda ders yaparken mi günah?
Ola İlyas “Kız çocuğu okusa ne olur, okumasa ne olur” deyusun, tamam, ya de bana bakayım okusa ne olur ama okumasa çok şey olur anlatayim mi sana?...
Ola Hasan, az sevdaluk etmedun Henife ile sonra da anasının babasının rızası olmadan kaçırdın Henife’yi, hangi dinde yeri var idi bu yaptuğunun?... Hele Saffet, sen hiç konuşma, açturma bana ağzumi…
-Ama hocam bunlar din düşmani, maksatlari milleti okur yazar yapmak değil, kurani unutturmak!
-Ola sen veya siz hepunuz, ne zaman öğrendunuz Kur’ani, onu ya deyin bana! Hafuzlarumuzun bile hiç birinun Kur’anın ne dediğinden haberi yok, ula oni da geçtum hanginuzun ne zaman Ermenilukten, Rumlukten dönduği bile belli değil… Ya fuzuli konuşmayun be!
Hüseyin Efendi köylülerinin ona olan saygısının farkındaydı ama bu saygının onun imamlığından veya din bilgisinden değil hayattaki duruşundan ve tutarlılığından kaynaklandığını biliyor ve bu yüzden onlarla bu kadar rahat konuşabiliyordu.
Hüseyin Efendinin bu sözleri üzerine iki kişi daha çıktı kızını okula yazdıracak. Müdür, toplantıya Hüseyin efendiyi de yanına alıp gitmesinin ne kadar doğru bir tercih olduğunu düşünerek derin bir nefes aldı.
Müdür köyün aşağı kısmındandı, evine gitmesi bu saatten sonra zordu. Zaten gök delinmiş gibi de bir yağmur yağıyordu. Toplantı evinden çıkarken Hüseyin Efendi bir eliyle müdürün koluna girdi, diğer eliyle de şemsiyesini açtı:
-Bu saatten sonra bir yere gidemezsun, hayde bizum eve gideyuruk, hem da biraz başbaşa konuşuruk, dedi.
Dar patikalarda şemsiyenin altında bazen yan yana bazen önlü arkalı olarak yürüyorlardı, kah mahalle arası yollarda kah ormanların içinde. Gökyüzünü parçalar gibi patlayan şimşeklerin ışığı, bazen o kadar yakınlarına düşüyordu ki yakınlarındaki ağaçların gövdelerinden süzülüp akan suları bile görebiliyorlardı o zifiri karanlıkta. Nihayet eve vardılar. Kapıyı kızı Hayriye açtı. Elindeki pilli ışıldağı “kimdir” diye babasının yanındaki adama tuttu ama tanıyamadı. Kenara çekilip içeri girmelerine izin verdi. Tanımadığı bu güleç yüzlü adam içeriye girerken Hayriye’nin yanağını okşadı. Hayriye çok mutlu oldu, kanı yüzüne vurdu, canı gözlerinde parladı.
Çorapları ve dizden aşağı paçaları sırılsıklamdı ikisinin de. Çoraplarını çıkardılar, yanmakta olan sobanın altına serdiler. Hüseyin efendi bir odaya geçip üstünü değiştirdi, elinde bir pijama takımıyla oturma odasına geri geldi.
-Sen da git değiş üstünü de gel Muharrem Efendi, dedi Müdür beye
Muharrem hoca, ayaklarını yanmakta olan sobanın altına uzatmış, belden yukarısı ile üzeri keçe ile örtülü peykenin üzerine uzanmıştı.
-Hüseyin Efendi, rahatım böyle çok iyi, dur biraz ısınıp kurunayım sobanın arkasında, bir nefes alayım sonra değişirim üstümü, dedi.
Hüseyin efendi kızı Hayriye’ye seslendi:
-Hayriye gel haburaya, habu emiceyi taniyu misun?
-Yoo
-Bak bu senun öğretmenun Muharrem Hoca
-Nasıl yani?
-Bayağı, bir iki haftaya kalmaz okula başlayacaksın
Hayriye üst üste şoklar yaşıyordu. Ablası okumamıştı, mahallelerinden de okuyan bir kız çocuğu olmamıştı o güne kadar. Birden ayakları yerden kesildi, gözle izlenemez bir hızla, kollarıyla babasının boynunu, ayaklarıyla gövdesini sımsıkı sarmalamış vaziyette buldu kendini. Babasının kalbi de onun doğduğu günden bile daha hızlı çırpındı göğüs kafesinde. Taze yanağını babasının kulak arkasının yumuşamış derisine yasladı. Gözyaşları babasının ensesine doğru aktı. Babası başını önüne eğdi, gözlerini müdür beyden sakladı ama o da gözyaşlarına engel olamadı. Tabloyu sobanın arkasından izleyen Muharrem hocada saadetlerini rahat bir şekilde sürdürebilmeleri için yüzünü ocakbaranın bulunduğu taş duvara döndü.